Αρκούδας παρούσης, ίχνη μη ζητάς...

Οι παροιμίες είναι γεννήματα προφορικής παράδοσης, διασκεδάζουν, διδάσκουν, αποτελούν κομμάτι της παράδοσης κάθε λαού. Επίσης έχουν και πολλούς φίλους -μία βόλτα στο διαδίκτυο υπό το λήμμα "παροιμίες" θα σας πείσει γι' αυτό. Ο Andreas Schott (1552-1629) θα πρέπει να ήταν ένας από αυτούς, αν ζούσε σήμερα, αλλιώς γιατί να μπει στο κόπο να εκδώσει ένα ολόκληρο βιβλίο προς τιμήν των αρχαίων ελληνικών παροιμιών και μάλιστα το μακρινό 1612;

Το "Παροιμίαι Ελληνικαί", εκδόθηκε το 1612, στην Αμβέρσα, από τον A. Schott. Βρίσκεται στη βιβλιοθήκη των Μηλεών.

Η πρώτη σελίδα του βιβλίου.

 Το "Παροιμίαι Ελληνικαί" αποτελεί μια συλλογή παροιμιών προερχόμενες από τρεις πηγές: τον Διογενιανό, τον σύγχρονό του, Ζηνόβιο και το λεξικό της Σούδας για το οποίο μιλήσαμε εδώ. Οι δύο πρώτοι ήταν Έλληνες λόγιοι του 1ου αιώνα μ.Χ, ενώ το λεξικό του Σούδα γράφτηκε τον 11ο αιώνα μ.Χ. Όσο για τον εκδότη, τον A.Schott, δε βρήκα πολλά στο διαδίκτυο. Το wikipedia μας πληροφορεί ότι πρόκειται για Ιησουίτη ιερέα, γεννημένο την Αμβέρσα του Βελγίου, ο οποίος σπούδασε ελληνικά στην γενέτειρά του και στη Ρώμη και που εκτός από το ποίμνιό του ασχολήθηκε με τη συγγραφή, μετάφραση και έκδοση βιβλίων, κάποια από αυτά αφορούσαν την αρχαία ελληνική γραμματεία.
Το βιβλίο του, τηρώντας το συνήθειο της εποχής του, είναι γραμμένο σε δύο γλώσσες, αρχαία ελληνική και λατινική και οι σελίδες του είναι δίστηλες -μία στήλη για κάθε γλώσσα.
Εντύπωση κάνει πόσο ίδιες κι απαράλλακτες έχουν διατηρηθεί πολλές από τις παροιμίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του Schott μέχρι τις μέρες μας. Παρακάτω σταχυολόγησα κάποιες από αυτές:

Πάσα γη (και) πατρίς.

Άνθρακες ο θησαυρός.

Με την αρκούδα παρούσα ίχνη μη ζητάς. Ο Ζηνόβιος μας πληροφορεί ότι λέγεται για τους δειλούς κυνηγούς και ότι αναφέρεται από τον Βακχυλίδη (λυρικός ποιητής του 5ου π.Χ αι.). Παρόμοια ιστορία αναφέρεται και στους μύθους του Αισώπου:  ένας κυνηγός ρώτησε έναν περαστικό αν είδε ίχνη λιονταριού και αυτός του απάντησε, "τί να τα κάνεις τα ίχνη, θα σου δείξω το ίδιο το λιοντάρι". Τότε ο δειλός κυνηγός κάτωχρος απάντησε "όχι, όχι το λιοντάρι, μόνο τα ίχνη".

Γηράσκω αεί (πολλά) διδασκόμενος.

Ένα χελιδόνι, δε φέρνει την άνοιξη.

Κάποιος διηγούνταν μια ιστορία σ' ένα γάιδαρο κι εκείνος κουνούσε τα αυτιά του. Ο συγγραφέας (Ζηνόβιος) μας πληροφορεί, ότι λέγεται για την αναισθησία: "ο γάιδαρος, ζώο τεμπέλικο, κουνά τ'αυτιά του σαν να πρόσεχε τον ομιλούντα" στη συνέχεια ο Ζηνόβιος διερωτάται: "πώς είναι δυνατό κάποιος να γνωρίζει πράγματα που δεν άκουσε, ακόμα κι αν ο ίδιος έχει μεγάλα, σαν του γαϊδάρου, αυτιά!"

Το λεξικό του Σουΐδα (ή της Σούδας)

Είναι πάντοτε απροσδόκητος ο πλούτος των βιβλίων που συναντά ο επισκέπτης της βιβλιοθήκης των Μηλεών. Βιβλία που διατρέχουν την ιστορία της τυπογραφίας και κατέχουν τη δική τους θέση στο σύμπαν της ευρωπαϊκής γραμματείας. Ίσως ένα από τα πιο σημαντικά είναι το δίτομο λεξικό "του Σουΐδα" ή της "Σούδας".

Το δίτομο λεξικό του Σουΐδα που βρίσκεται στη βιβλιοθήκη Μηλεών.

Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της βυζαντινής γραμματείας, γράφτηκε τον 11ο αιώνα, δηλαδή πριν από περίπου 1.000 χρόνια και επέζησε ως τις μέρες μας μέσα από πολλές χειρόγραφες και τυπωμένες εκδόσεις που ακολούθησαν το πρωτότυπο. Από πολλούς θεωρείται η πρώτη εγκυκλοπαίδεια που γράφτηκε ποτέ! Τυπώθηκε για πρώτη φορά από το Δημήτριο Χαλκοκονδύλη στο Μιλάνο το 1499. Η έκδοση της Σούδας που βρίσκεται στη βιβλιοθήκη των Μηλεών είναι αρκετά μεταγενέστερη, πρόκειται για έκδοση των Pierre & Jacques Chouet, το 1619, στην Κολωνία.

Η πρώτη σελίδα του Α΄ τόμου του λεξικού. Στο κέντρο βλέπουμε το περίτεχνο σήμα του εκδοτικού οίκου, αριστερά μια χειρόγραφη αφιέρωση στα λατινικά. Πιο κάτω τόπος έκδοσης: COLONIAE ALLOBROGUM, εκδοτικός οίκος: Petrum & Jacobum Chouet και έτος γραμμένο σε λατινική μορφή αλλά και χειρόγραφα σε σύγχρονη: 1619, ίσως από το χέρι του Άνθιμου Γαζή, την υπογραφή του οποίου βλέπουμε λίγο παρακάτω και αριστερά!

 Παρά τον τίτλο του δεν είναι μόνο λεξικό αλλά περισσότερο μία εγκυκλοπαίδεια (ή ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό), στις σελίδες της οποίας οι συντάκτες της επιχειρούν να συγκεντρώσουν όλη, κατά το δυνατό, τη  γνώση του αρχαίου και του σύγχρονού τους -βυζαντινού- κόσμου. Έτσι η "Σούδα" περιλαμβάνει λέξεις, τη γραμματική, την ερμηνεία και την ετυμολογία τους μα πολύ περισσότερο περιλαμβάνει λήμματα σχετικά με πτυχές της κοινωνικής ζωής, του πολιτισμού, της επιστήμης, της ιστορίας, της πολιτικής. Πολλές πληροφορίες είναι μοναδικές: δεν υπάρχουν αναφορές κάπου αλλού και χωρίς το λεξικό του Σουΐδα, απλά... θα χάνονταν!
Για να φέρουν εις πέρας το έργο τους οι συγγραφείς χρησιμοποίησαν πηγές διαθέσιμες κατά την εποχή τους: λεξικογραφικές πηγές (όπως τα λεξικά του Φώτιου και του Αρποκρατίωνα), παροιμίες, ιστορικές πηγές (όπως οι "εκλογαί" του Κων/νου Ζ Πορφυρογέννητου και τα "Βυζαντινά χρονικά"), βιογραφίες (όπως "οι βίοι φιλοσόφων" του Διογένη του Λαέρτιου), φιλοσοφικά, θεολογικά, λογοτεχνικά έργα κ.α.
Σχετικά με τον ή τους συγγραφείς αυτού του εμβληματικού έργου, τίποτε δεν είναι σίγουρο. Η αρχική αντίληψη ήταν ότι Σουΐδας ήταν το όνομα του συγγραφέα του ή του αρχηγού της συγγραφικής ομάδας. Ένα μάλλον εκκλησιαστικό πρόσωπο του ενδέκατου αιώνα που μελέτησε συστηματικά την προγενέστερη γραμματεία και ενταγμένος στην κίνηση του εγκυκλοπαιδισμού της εποχής του εξέδωσε το έργο του.

Η ιστορία ενός βιβλίου περιλαμβάνει και τις χειρόγραφες σημειώσεις που φέρει. Εδώ βλέπουμε σημείωση στο πίσω μέρος του εξωφύλλου του Α΄τόμου, πιθανώς από το χέρι του Άνθιμου Γαζή: "Ο Σουΐδας, ανήρ πολυμαθέστατος ήκμασε εν τοις χρόνοις του Αλέξιου του Κομνηνού περί τον ΙΑ΄ αιώνα (1087). Συνέγραψε το παρόν Λεξικόν (...) πολλά μέρη δεν είναι τόσον ακριβές. Μόλον τούτο τιμάται δια πολλά άξια πράγματα της αρχαιότητος τα οποία εν άλλοις δεν σώζονται, εν τούτω μόνον βρίσκονται. (...)". Εδώ παρατηρούμε την άποψη ότι ο Σουΐδας ήταν υπαρκτό πρόσωπο και την επίγνωση ότι πολλές πληροφορίες του λεξικού είναι μοναδικές!

Άλλοι ερευνητές υποστήριξαν ότι το λεξικό πρέπει να αναφέρεται ως "λεξικό της Σούδας" διότι δεν παραπέμπει σε όνομα προσώπου αλλά προέρχεται από παραφθορά της λατινικής λέξης souda που σημαίνει όρυγμα-χαντάκι που μαζεύει όλα τα νερά. Ο παραλληλισμός είναι γοητευτικός: το βιβλίο που αποτελεί το "καταφύγιο" της αρχαίας και βυζαντινής παράδοσης και που, όπως το χαντάκι συλλέγει όλα τα νερά, έτσι και αυτό, συλλέγει όλη την γνώση !

Οι 1573 σελίδες των δύο τόμων του λεξικού περιέχουν 31.342 λήμματα και είναι δίστηλες, μια στήλη γραμμένη στα ελληνικά και μια στα λατινικά. Επίσης, το λεξικό της Σούδας δεν ακολουθεί την αλφαβητική παράθεση των λημμάτων αλλά τη λεγόμενη "αντιστοιχία", που σημαίνει ότι η παράθεση των λημμάτων ακολουθεί αλφαβητική σειρά στην οποία όμως, παρεμβάλλονται οι δίφθογγοι σύμφωνα με την προφορά τους.

Το λήμμα "Α" του λεξικού. Το κυρίως σώμα του κειμένου αποτελείται από δύο στήλες η αριστερή στα ελληνικά, η δεξιά στα λατινικά. Προσέξτε τη περίτεχνη κεφαλίδα και τα αρχιγράμματα.

Λεπτομέρεια από την πρώτη σελίδα. Παρατηρήστε την αυθεντική σφραγίδα της Μηλιώτικης Σχολής: ο Κένταυρος Χείρων που φέρει στη ράχη του τον Αχιλλέα -σύμφωνα με τον μύθο ο Χείρων υπήρξε ο δάσκαλος του Αχιλλέα. Επίσης φαίνονται το έτος έκδοσης και η υπογραφή του Άνθιμου Γαζή.

Να πούμε επίσης ότι το λεξικό της Σούδας κυκλοφορεί στα ελληνικά από δύο εκδοτικούς οίκους και  ότι στην διεύθυνση: http://www.stoa.org/sol/ μπορεί κανείς να διαβάσει το σύνολο των λημμάτων του λεξικού μεταφρασμένα στα αγγλικά.
Αν όσα διαβάσατε παραπάνω για το λεξικό της Σούδας σας άνοιξαν την όρεξη για περαιτέρω εξερεύνηση πατώντας  εδώ  μπορείτε να ξεφυλλίσετε μια σχεδόν πανομοιότυπη έκδοση του λεξικού που βρίσκεται στη βιβλιοθήκη της Λιόν. Τέλος αν πατήσετε [εδώ], επιλέξετε "Βιβλιοθήκη Μηλεών" και στην αναζήτηση, στο πεδίο "Ημερομηνία έκδοσης αρχείου", βάλετε "1619" θα δείτε τα τρία βιβλία της βιβλιοθήκης που χρονολογούνται από το έτος αυτό. Τρίτο στη σειρά είναι το λεξικό της Σούδας.

Κατάλογος βιβλίων Τοπικής ιστορίας και πολιτισμού

Επιλέξτε τον παρακάτω σύνδεσμο για να δείτε ή να αναζητήσετε βιβλία της Δημόσιας Βιβλιοθήκης των Μηλεών σχετικά με την ιστορία και τον πολιτισμό της ευρύτερης περιοχής μας (Θεσσαλία-Μαγνησία-Βόλος-Πήλιο).
Η τελευταία ανανέωση του καταλόγου έγινε στις 30.08.2016
 

Κατάλογος "Τοπικής Ιστορίας και Πολιτισμού"

Αφιερωμένο στον Άλδο Μανούτιο!

Ξεφυλλίζοντας τον κατάλογο παλαιών βιβλίων της βιβλιοθήκης διαπιστώνει κανείς, ότι τα τέσσερα πιο παλιά βιβλία της είναι όλα τυπωμένα στο ίδιο μέρος, από τον ίδιο άνθρωπο: Βενετία και Άλδος Μανούτιος! Άλδος στο ένα, Άλδος στο άλλο, ποιος είναι αυτός ρε παιδιά; Μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο λύνει και πάλι όλες τις απορίες.

Άλδος Μανούτιος (1449 Μπασιάνο-1515 Βενετία)

 Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, ο Άλδος Μανούτιος (1449-1515) ή Aldus Manutius επί το... λατινικότερον ήταν Ιταλός ανθρωπιστής, λόγιος, τυπογράφος και εκδότης, που έζησε κατά την εποχή της Αναγέννησης. Έχοντας πάρει ελληνική παιδεία από τα γεννοφάσκια του, εργαζόταν ως δάσκαλος σε πλούσιες οικογένειες της Ιταλίας διδάσκοντας, τι άλλο, αρχαία ελληνικά! Η αγάπη του για το αντικείμενό του, η έλλειψη ελληνικών βιβλίων της αρεσκείας του, αλλά και μια γενναία επιχορήγηση από κάποια οικογένεια της ιταλικής αριστοκρατίας του επέτρεψε να πραγματοποιήσει το όνειρό του: να ιδρύσει τυπογραφείο και εκδοτικό οίκο με σκοπό να εκδώσει μαζικά και φτηνά ελληνικά αλλά και λατινικά βιβλία.

Έτσι το 1494 δημιούργησε τις Αλδικές εκδόσεις (Aldine press) στη Βενετία. Γιατί εκεί; Διότι η Βενετία ήταν τότε μια από τις πιο πλούσιες πόλεις της Ιταλίας. Δεύτερον, εκεί υπήρχαν πολλοί Έλληνες λόγιοι διωγμένοι κακήν κακώς από τους Οθωμανούς (που δε τους ... καλοέβλεπαν κάτι τέτοιους) και τρίτον, γιατί στη Βενετία υπήρχαν βιβλιοθήκες πλούσιες σε ελληνικά χειρόγραφα -την πρώτη ύλη του Άλδου!

Το σήμα των Αλδικών εκδόσεων, εμπνευσμένο από το "σπεύδε βραδέως": να είσαι δυνατός σαν άγκυρα και γρήγορος σαν δελφίνι. Οι απομιμήσεις των εκδόσεων του Άλδου τον έκαναν να τυπώνει αυτό το σήμα ως ένδειξη γνησιότητας στα βιβλία του.

Οι Αλδικές εκδόσεις πέτυχαν το σκοπό τους και μακροημέρευσαν. Ακόμη και ο θάνατος του ιδρυτή τους, το 1515, δε διέκοψε την πορεία τους, η οποία συνεχίστηκε από το γιο και τον εγγονό του. Από το 1494 έως και το 1592, που εκδόθηκε το τελευταίο βιβλίο, οι Αλδικές εκδόσεις τύπωσαν και εξέδωσαν 526 βιβλία, από τα οποία πάνω από τα 300 αφορούσαν Έλληνες συγγραφείς, κλασικούς, βυζαντινούς και σύγχρονους!

Μπορεί να μη πιστώνεται στον Άλδο η έκδοση του πρώτου ελληνικού βιβλίου (αυτό ήταν "Τα Ερωτήματα" του Εμμανουήλ Χρυσωλορά που επίσης εκδόθηκε στη Βενετία, το 1471), πιστώνεται όμως σε αυτόν η πιο συστηματική, μαζική και ποιοτική έκδοση ελληνικών βιβλίων, καθώς και η μαζική διάδοσή τους στη Δυτική Ευρώπη. Οι τυπογραφικές του καινοτομίες -ιδιαίτερα η έκδοση για πρώτη φορά βιβλίων μικρού μεγέθους- βοήθησε πολύ σε αυτό. Τυπώνοντας τους αρχαίους κλασικούς με αυτό τον τρόπο τους έκανε πιο προσιτούς σε ένα ευρύτερο κοινό. Σήμερα θα λέγαμε ότι δημιούργησε τα πρώτα "best sellers"! Η ποιότητα της δουλειάς του τόσο από άποψη περιεχομένου, όσο και τυπογραφίας, έδωσαν ιδιαίτερη αίγλη στα βιβλία του. Η κατοχή ενός βιβλίου αρχαίου Έλληνα συγγραφέα τυπωμένου από τον ΄Αλδο ήταν απλά ... "must" στους κύκλους των λογίων της Ευρώπης, κάτι σαν μια Louis Vuitton στο Κολωνάκι σήμερα...

Ενδεικτικά της λατρείας που έτρεφε ο Άλδος προς την ελληνική γλώσσα και γραμματεία είναι τα παρακάτω: Στο σπίτι και στο εργαστήρι του ομιλούμενη γλώσσα ήταν η ελληνική. Σε αυτόν εργάζονταν μια πληθώρα Ελλήνων λογίων (Μάρκος Μουσουρός,  Ζαχαρίας Καλλιέργης κ.α.) ως μελετητές στις εκδόσεις του και άλλοι ως τυπογράφοι ή τεχνίτες. Όσοι Ιταλοί εργάζονταν στις Αλδικές εκδόσεις έπρεπε να μιλάνε την ελληνική. Συχνά υπέγραφε ως "Άλδος ο φιλέλληνας", ίδρυσε τη "Νέα Ακαδημία" για τη μελέτη και διάδοση της ελληνικής γλώσσας. Στην εποχή του, αλλά και για πολλά χρόνια αργότερα, παρέμενε ο βασικότερος εκδότης ελληνικών βιβλίων.

Τα βιβλία των Αλδικών εκδόσεων που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη των Μηλεών είναι επτά (τα τέσσερα πρώτα είναι συγχρόνως και τα παλαιότερα):

1) 1497- Συγγραφείς: Αριστοτέλης, Θεόφραστος, Αλέξανδρος ο αφροδισιεύς, χωρίς τίτλο.

Το παλαιότερο βιβλίο της βιβλιοθήκης,περιέχει έργα του Αριστοτέλη, του Θεόφραστου και του Αλέξανδρου του Αφροδισιέα. Είναι γραμμένο στα αρχαία ελληνικά και έχει 911 σελίδες. Είναι 518 ετών!

2) 1498- Συγγραφέας:Αριστοφάνης, Τίτλος: Αριστοφάνους κωμωδίαι εννέα.

Το δεύτερο παλαιότερο βιβλίο της Βιβλιοθήκης, εκδόθηκε από τον Ά.Μανούτιο το 1498 και περιέχει εννέα κωμωδίες του Αριστοφάνη. Γραμμένο στα αρχαία ελληνικά. Είναι 517 ετών!

3) 1502- Συγγραφέας: Ηρόδοτος, Τίτλος: Ηροδότου λόγοι εννέα.
4) 1516- Συγγραφέας: Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, Τίτλος: Orationes lectissimme.
5) 1526- Συγγραφέας: Σιμπλίκιος, Τίτλος: Υπομνήματα εις τα οκτώ Αριστοτέλους φυσικής ακροάσεως βιβλία.
6) 1534- Συγγραφέας: Πλούταρχος, Τίτλος: Ισοκράτους Βίος κατά Πλούταρχον.
7) Χωρίς ημερομηνία έκδοσης και όνομα συγγραφέα. Τίτλος: Εκ του εγχειριδίου Ηφαιστίωνος, επιτομή των 9 μέτρων.

Περιεχόμενα του παλαιότερου βιβλίου της Βιβλιοθήκης Μηλεών (1497). Στο πάνω μέρος της σελίδας διαβάζουμε: "Των εν τήδε τη βίβλω περιεχομένων ονόματα και τάξις".Στη συνέχεια: "Θεοφράστου περί φυτών ιστορίας...βιβλία δέκα. Του αυτού περί φυτών αιτιών...βιβλία έξι. Αριστοτέλους προβλημάτων...τμήματα τριάκοντα οκτώ" [...]. Πρόκειται για τον τέταρτο από τους πέντε τόμους που εξέδωσε ο Άλδος αφιερωμένους σε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Περιέχουν έργα κυρίως του Αριστοτέλη αλλά και του Θεόφραστου, του Αλέξανδρου του Αφροδισιέα, του Γαληνού. Πιο κάτω ο ίδιος πίνακας στα λατινικά. Κάτω και στο κέντρο γραμμένα με το χέρι, η ημερομηνία έκδοσης: 1497 και το όνομα του εκδότη: Aldus. Ένα αρχέτυπο (έτσι ονομάζονται τα βιβλία που είναι τυπωμένα πριν το 1500) 518 ετών!

Η πρώτη σελίδα του αρχέτυπου του 1497.Ξεκινά με το έργο του Θεόφραστου "Περί φυτών ιστορίας".. Εντύπωση κάνουν οι περίτεχνοι ελληνικοί χαρακτήρες που μοιάζουν σαν να είναι γραμμένοι από χέρι και όχι από μηχανή! Βρίσκεται στη βιβλιοθήκη των Μηλεών

Τέλος, εντύπωση κάνει πως ενώ ο Άλδος Μανούτιος τιμάται σε όλο το δυτικό κόσμο ως πρωτεργάτης της τυπογραφίας και της διάδοσης των ελληνικών βιβλίων και γλώσσας -μάλιστα φέτος, με αφορμή τη συμπλήρωση πεντακοσίων ετών από το θάνατό του, οργανώθηκαν εκθέσεις σε πολλά μουσεία και βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο- στην Ελλάδα παραμένει σχεδόν άγνωστος. 

 Και όμως! Ο Άλδος Μανούτιος είναι διαχρονικά ένας από τους μεγαλύτερους πρεσβευτές του ελληνικού πολιτισμού. Τα βιβλία του αποτέλεσαν πραγματική κιβωτό για τα ελληνικά γράμματα σε μια περίοδο κατά την οποία, ενώ η Ευρώπη αναγεννούταν, βαθύ σκοτάδι έπεφτε πάνω στους Έλληνες. Οι εκδόσεις του, αναζωπύρωσαν το ενδιαφέρον για τη μελέτη της Ελλάδας, συνέβαλαν τα μέγιστα στο μπόλιασμα της ευρωπαϊκής σκέψης με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και στη δημιουργία αυτού που σήμερα ονομάζουμε "ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα".

... και εγένετο εν ταις Μηλεαίς σχολείον.

Αναζητώντας την απαρχή της εκπαίδευσης στις Μηλιές πρέπει να σταθούμε στο  πρώτο σχολείο των "κοινών γραμμάτων" που δημιουργείται στο χωριό τη δεκαετία του 1760. Ιδρυτές του  σχολείου αυτού, γύρω από τα κελιά της εκκλησίας του Οσιομάρτυρος Νικολάου του Νέου, είναι οι Άνθιμος και Ζαχαρίας υιοί Πάπα-Πανταζή, Μηλιώτες. Αυτοί, έχοντας θητεύσει στο σχολείο της Ζαγοράς, καλούν τον εκεί δάσκαλο Ζαχαρία, "εκ τινός οικογενείας εν Γόλου Παππαϊαννουλαίων", όπως αναφέρουν ο Ν.Μάγνης και ο Ρ. Καμηλάρις και φτιάχνουν σχολείο στη γενέτειρά τους. Στο σχολείο αυτό μαθαίνουν τα πρώτα τους γράμματα τα παιδιά των Μηλεών ανάμεσά τους και οι τρεις δάσκαλοι του γένους: Άνθιμος Γαζής, Γρηγόριος Κωνσταντάς και Δημήτριος Φιλιππίδης. Μάλιστα οι Μάγνης και Καμηλάρης μας πληροφορούν ότι ο Ζαχαρίας από το Βόλο ήταν αυτός που πρώτος έφερε τα γράμματα στα 24 χωριά του Πηλίου, αφού πρώτα σπούδασε στην Αθήνα την "Ελληνικήν".
Με τη διαθήκη του το 1810, ο Άνθιμος Πάπα-Πανταζής αναθέτει στον Κωνσταντά το ιερό καθήκον να συνεχίσει το έργο του. Ο Κωνσταντάς, που από το 1805 έχει ολοκληρώσει τον κύκλο της ευρωπαϊκής του εκπαιδευτικής περιπλάνησης και βρίσκεται εγκατεστημένος στις Μηλιές, με προθυμία αποδέχεται τη βούληση του δασκάλου του. Παράλληλα στρέφεται στο φίλο και συγγενή του Γαζή ζητώντας του να τον βοηθήσει σε αυτό. Ο Γαζής, που βρίσκεται τότε στην Βιέννη, όχι μόνο απαντά θετικά, αλλά τον παροτρύνει να αναβαθμίσουν το σχολείο έτσι ώστε να αντιστοιχεί στην προσωπικότητα του Κωνσταντά, ο οποίος με τις σπουδές του, τη συγγραφική του δραστηριότητα και τη διδασκαλία του, είχε ήδη αναδειχθεί σε μια κορυφαία προσωπικότητα των ελληνικών γραμμάτων. Άλλωστε ο Γαζής δεν κρύβει εξαρχής την φιλοδοξία του για δημιουργία "πανδιδακτηρίου", δηλαδή πανεπιστημίου στις Μηλιές. Γι' αυτό κινητοποιεί πλούσιους Έλληνες του εξωτερικού, αναζητεί συμμαχίες και ευεργέτες, βάζει ... λυτούς και δεμένους, όπως θα λέγαμε σήμερα, να συνδράμουν στο σκοπό του. Παρόλα αυτά όμως η απροθυμία της Πύλης να συναινέσει στη δημιουργία πανδιδακτηρίου, αλλά και οι έριδες μεταξύ των προεστών των χωριών του Πηλίου για το πού θα δημιουργηθεί η σχολή οδήγησαν τελικά την ιδέα αυτή σε ναυάγιο.
Αυτό όμως δεν κατέβαλε καθόλου τους Γαζή και Κωνσταντά, οι οποίοι συνέχισαν τις προσπάθειες για ένα ανώτερο "τακτικό" σχολείο. Έτσι ο Κωνσταντάς, έχοντας την υλική και ηθική υποστήριξη του Γαζή και πολλών ακόμη Πηλιορειτών και Ελλήνων της ομογένειας, ξεκινά τις εργασίες θεμελίωσης της σχολής το 1813 κοντά στη παλαιότερη σχολή των Άνθιμου και Ζαχαρία Παπαπανταζή, ενώ παράλληλα συνεχίζει το διδακτικό του έργο.
Στη βιβλιοθήκη των Μηλεών φυλάσσεται ένα από τα σημαντικότερα έγγραφα της σχολής, η ιδρυτική της πράξη, με ημερομηνία 1/07/1814. Η πράξη αυτή υπογράφεται από τους Γαζή και Κωνσταντά και ορίζει ότι "... ο μεν Γρηγόριος Κωνσταντάς, κατέβαλλεν εις μετρητά χρυσούς καισαρικούς πεντακόσιους. Ο δε Άνθιμος Γαζής ομοίως [...] και άπασαν τη βιβλιοθήκην αυτού".

Η ιδρυτική πράξη της Μηλιώτικης Σχολής, βρίσκεται στη βιβλιοθήκη των Μηλεών.

 Ένα χρόνο αργότερα, στις 6/8/1815, όλα είναι έτοιμα για να ανοίξει η πόρτα της σχολής στους πρώτους μαθητές της! Το κτήριο της σχολής πολυτελές και επιβλητικό εξέπεμπε δέος στους Μηλιώτες: στο ισόγειο υπήρχαν δύο μεγάλες αίθουσες διδασκαλίας και στη μέση το στολίδι της σχολής η βιβλιοθήκη της. Σύμφωνα με τον κατάλογο των βιβλίων της, η βιβλιοθήκη στην ακμή της είχε περίπου 10.000 βιβλία. Οι μαθητές περίπου 150 από το Πήλιο και γειτονικές περιοχές. Γύρω από τη σχολή υπήρχαν βοηθητικά κτήρια, λαχανόκηπος, μια τεράστια δρυς κάτω από την οποία δίδασκε ο Κωνσταντάς τα καλοκαίρια και στάδιο. Επίσης η σχολή είχε στην ιδιοκτησία της ολόκληρο ελαιώνα για να καλύπτει τα λειτουργικά της έξοδα.
Από αυτό το κτήριο σήμερα δεν μας έχουν απομείνει πολλά, για την ακρίβεια έχουμε κάποιες λίγες φωτογραφίες, μία εκ των οποίων είναι πραγματικά πολύτιμη. Όχι μόνο γιατί παρουσιάζει τη Μηλιώτικη σχολή, αλλά και γιατί είναι τραβηγμένη την ημέρα που το χωριό μαζεύτηκε στην αυλή της να υποδεχθεί το τρενάκι του Πηλίου για πρώτη φορά (1903). Ακόμη και σήμερα παππούδες προσπαθούν να αναγνωρίσουν τους ... παππούδες τους από τη φωτογραφία αυτή!

Η Μηλιώτικη Σχολή, η φωτογραφία βρίσκεται η βιβλιοθήκη των Μηλεών. Η σχολή έστεκε αν και πληγωμένη, μέχρι τον εμπρησμό του χωριού από τους Ναζί, στις 4 Οκτώμβρη του 1943, όπου και κατέρρευσε. Στη θέση της τώρα βρίσκεται το Γυμνάσιο των Μηλεών.

Έως το 1817 η διδασκαλία βάρυνε μόνο τον Κωνσταντά, ο οποίος δίδασκε αρχαία και νέα ελληνικά, ιστορία, φιλοσοφία, θεολογία, ιταλικά και λατινικά. Με τον ερχομό του ο Γαζής αναλαμβάνει τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών. Πολύ γρήγορα η σχολή παίρνει σεβαστή θέση ανάμεσα στις ανώτερες σχολές του ελλαδικού χωρου και αναγνωρίζεται ως σημαντικό κέντρο του νεοελληνικού διαφωτισμού. Ξεχωριστή έμφαση δίνεται στις φυσικές επιστήμες, στη χρήση της δημοτικής γλώσσας και σε σύγχρονους τρόπους διδασκαλίας.
Ο "Φιλικός" Γαζής όμως, δεν γύρισε στην πατρίδα του μόνο για να διδάξει... είχε και άλλα πράγματα στο μυαλό του, όπως για παράδειγμα να οργανώσει την τοπική επανάσταση στο Πήλιο και να μυήσει οπλαρχηγούς της Θεσσαλίας και της Ρούμελης στον υπέρ πάντων αγώνα!
Η έναρξη της επανάστασης στο Πήλιο σημαίνει και το τέλος της λειτουργίας της Μηλιώτικης Σχολής, η οποία αν και επαναλειτουργεί από τον ίδιο τον Κωνσταντά το 1834, ποτέ δεν πρόκειται να αγγίξει το υψηλό επίπεδο της πρώτης περιόδου της. Η σχολή κλείνει οριστικά με το θάνατο του Κωνσταντά το 1844. Παρόλο που ο φωτισμένος δάσκαλος έκανε ενέργειες να βρει διάδοχο κάτι τέτοιο δε κατέστει δυνατό. Έπρεπε να περάσουν 38 χρόνια, δύο ακόμη επαναστάσεις και ένας ρωσοτουρκικός πόλεμος για να μπορέσουν οι Μηλιώτες να ξαναδούν το φως της εκπαίδευσης και της ελευθερίας!
Και κάτι για το τέλος: το πρώτο σχολείο των Άνθιμου και Ζαχαρία, η Μηλιώτικη Σχολή, το Δημοτικό σχολείο και το Γυμνάσιο, ο τάφος του Κωνσταντά και τα κενοτάφια των Γαζή και Φιλιππίδη, όλα είναι κτισμένα στον ίδιο χώρο, στην βόρειοανατολική πλευρά του χωριού, πάνω σε μια ράχη του βουνού, για να φωτίζουν τη ζωή, όχι μόνο των ανθρώπων του, αλλά όλων μας!

Πως μαζεύτηκαν εδώ τόσα βιβλία;;;

Ανεβαίνοντας την ξύλινη σκάλα για το δεύτερο όροφο της Δημόσιας Βιβλιοθήκης των Μηλεών τίποτε δε σε προϊδεάζει γι' αυτό που θα δεις, χιλιάδες παλιά-παμπάλαια βιβλία κάθε είδους, μεγέθους και προέλευσης. Είναι λογικό λοιπόν να αναρωτηθείς: πως στο καλό μαζεύτηκαν όλα αυτά σε ένα μικρό χωριό 350 κατοίκων, 28 χιλιομέτρα από το Βόλο;

Η πρόσοψη της βιβλιοθήκης των Μηλεών "ΨΥΧΗςΑΚΟΣ". Το ισόγειο του κτηρίου ανεγέρθηκε το 1928, με δαπάνες της Κρυσταλλίας Οικονομάκη, για να στεγάσει τα βιβλία της ετοιμόρροπης τότε Μηλιώτικης Σχολής. Το 1972 η βιβλιοθήκη απέκτησε δεύτερο όροφο και πήρε τη σημερινή της μορφή.

Καταρχήν να πούμε πως οι Μηλιές, τον καιρό που όλα αυτά συνέβαιναν, δηλάδη κατά το δέκατο ένατο αιώνα - λίγο πριν και λίγο μετά- δεν ήταν το μικρό χωριό που αντικρύζει ο επισκέπτης σήμερα αλλά μια οικονομικά ακμάζουσα κωμόπολη περίπου τριών χιλιάδων ανθρώπων.
Αυτή η οικονομική και πνευματική άνθηση όχι μόνο των Μηλεών αλλά και των άλλων χωριών του Πηλίου, συνδυασμένη και με το γενικότερο κλίμα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού επέτρεψαν να γεννηθεί στη σκέψη τριών μεγάλων ανδρών των Μηλεών η ιδέα της εκπαιδευτικής αναβάθμισης της περιοχής μέσω της δημιουργίας μιας ακαδημίας, ενός πανεπιστημίου οπώς θα λέγαμε σήμερα. Πανεπιστήμιο βέβαια δεν ιδρύθηκε, παραήταν μάλλον φιλόδοξο αυτό το σχέδιο, γεννήθηκε όμως η Μηλιώτικη Σχολή. Οι τρείς άνδρες που θα πρέπει όχι μόνο να ευχαριστούμε γι'αυτό, αλλά να τους χρωστάμε αιώνια ευγνωμοσύνη είναι οι: Άνθιμος Γαζής, Γρηγόριος Κωνσταντάς και Δημήτριος-Δανιήλ Φιλλιπίδης.

Ψυχής άκος -Θεραπεία ψυχής. Η πινακίδα που κοσμούσε την είσοδο της βιβλιοθήκης της Μηλιώτικης σχολής φιλοξενείται σήμερα στο νέο κτήριο της βιβλιοθήκης

  Η βιβλιοθήκη των Μηλεών λοιπόν οφείλεται στη Μηλιώτικη Σχολή, είναι για την ακρίβεια μια ... σχολική βιβλιοθήκη! Τα βιβλία της προέρχονται κυρίως από τις προσωπικές συλλογές και τις αγορές που έκαναν οι τρεις ιδρυτές της και από τις συλλογές των δύο προγενέστερων διδασκάλων,του Άνθιμου Παπαπανταζή και του Ζαχαρία, που πρώτοι γύρω στο 1760 δημιούργησαν δημοτικό σχολείο στις Μηλιές. Στην ακμή της η βιβλιοθήκη περιελάμβανε τουλάχιστον 10.000 βιβλία, περνώντας όμως από...σαράντα κύματα απέμεινε τελικά με 3.555, όχι και τόσο άσχημα αν το καλοσκεφτείς... Να προσθέσω ότι η βιβλιοθήκη έχει το δικό της όνομα: ΨΥΧΗΣΑΚΟΣ που σημαίνει θεραπεία ψυχής, γιατί στ΄αλήθεια αυτό πίστευαν οι ιδρυτές της, ότι η καλλιέργεια των ανθρώπων είναι η θεραπεία της ψυχής τους και ότι η εκπαίδευση των Ελλήνων, η προϋπόθεση για την ελευθερία τους.
Τώρα αν και συ θέλεις να προσφέρεις ένα βιβλίο στο ιστορικό τμήμα της βιβλιοθήκης όχι δε θα πει κανείς, αρκεί βέβαια να είναι πριν του 1899! Μην στεναχωριέσαι όμως, και μετά του 1899 να είναι, πάλι η βιβλιοθήκη δεν θα πει όχι, απλά θα το βάλει στα ράφια του σύγχρονου δανειστικού της τμήματος και θα σε γράψει και στο μεγάλο βιβλίο των δωρητών!!!